Fundacja rodzinna a testament: jak wybrać właściwe narzędzie sukcesji majątku 

Czym jest testament, a czym fundacja rodzinna? 

Testament to jednostronne rozrządzenie majątkiem na wypadek śmierci. Jest stosunkowo proste i elastyczne: można go sporządzić własnoręcznie, notarialnie albo w innych formach szczególnych. Daje możliwość powołania spadkobierców, ustanowienia zapisów, poleceń i wydziedziczenia (z pewnymi ograniczeniami). Jego skutki uruchamiają się dopiero po śmierci testatora i podlegają rygorom prawa spadkowego (m.in. regułom zachowku). 

Fundacja rodzinna to osoba prawna, która gromadzi i zarządza majątkiem założyciela w interesie wskazanych beneficjentów. Może istnieć niezależnie od zmian pokoleniowych, wypłacając świadczenia beneficjentom (na ogół najbliższym członkom rodziny) według ustanowionego statutu. W praktyce jest to narzędzie długofalowego planowania spadkowego, które pozwala oddzielić własność od zarządzania, stabilizuje ład właścicielski, a także może pomóc optymalizować podatki w granicach obowiązującego prawa. 

Fundacja rodzinna a testament – podobieństwa i różnice 

Sam opis wskazuje na pewne, dość istotne różnice pomiędzy tymi dwoma instytucjami, ale podsumowując je należy wskazać, że: 

1. Testament rozporządza majątkiem po śmierci w sposób jednorazowy w momencie otwarcia spadku. Na ogół sporządza się go w prosty sposób minimalizując koszty dokonanej operacjo. 

2. Fundacja rodzinna przejmuje natomiast w zarząd przekazany jej majątek i zarządza nim w sposób ciągły zgodnie z regulacjami ustawowymi oraz obowiązkami wynikającymi ze statutu. Jej organy sprzyjają podejmowaniu racjonalnych decyzji, a także bardziej racjonalnemu wykorzystywaniu majątku w celu jego zachowania, a na ogół zwiększenia. Pozwala omijać spory właściwe dla testamentów i działu majątku.  

W praktyce jednak rozumienie fundacji rodzinnej i testamentu jako rzeczy wykluczających się jest błędne. Można dokonać ich synchronicznie, przykładowo część majątku rozdysponować poprzez testament, a część za życia w formie fundacji. Wreszcie można w jednym dokumencie testamentowym zamieścić część dotyczącą utworzenia fundacji z chwilą otwarcia spadku z części zapisanego jej majątku. 

Fundacja rodzinna planowanie spadkowe – kiedy ma największy sens? 

Najczęstsze przypadki, z którymi jako doradcy spotykamy się, gdy nasi Klienci powołują fundację rodzinną to: 

• Determinacja do utrzymania rodzinnego biznesu bez jego podziału czy rozdrobnienia z zachowaniem kontroli nad dalszym rozwojem, 

• Posiadanie akcji lub udziałów w spółkach czy instytucjach finansowych lub funduszach inwestycyjnych w celu ich długoterminowego zarządzania bez konieczności zapłaty podatku od zysków kapitałowych, 

• Skomplikowane relacje rodzinne związane z różnym stopniem pokrewieństwa oraz utrzymywanych kontaktów mogące doprowadzić do wyprzedaży majątku, 

• Elastyczność w sposobie wydatkowania zgromadzonych środków (np. ustanowienie beneficjentem dzieci posiadających własne dzieci lub finansowanie nauki wnuków) 

Jeżeli zastanawiasz się: „czy fundacja rodzinna zastępuje testament?”, odpowiedź brzmi: nie zawsze i nie w pełni. Fundacja jest strukturą żyjącą własnym życiem, podczas gdy testament to akt ostatniej woli. To dwa różne narzędzia, które – dobrze zaprojektowane – mogą działać komplementarnie. 

Fundacja rodzinna, a dziedziczenie majątku 

Z punktu widzenia dziedziczenia najważniejsze jest, że majątek wniesiony do fundacji przestaje być własnością osoby fizycznej, a staje się własnością osoby prawnej (fundacji). Spadkobiercy nie dziedziczą więc tych aktywów bezpośrednio; zamiast tego mogą otrzymywać świadczenia z fundacji jako beneficjenci wskazani w statucie. Dlatego pytanie „jak fundacja rodzinna wpływa na dziedziczenie?” prowadzi do wniosku, że zmienia ona tor przepływu korzyści: z dziedziczenia majątku na dziedziczenie uprawnień do świadczeń. 

To szczególnie istotne w przypadku firm rodzinnych. Udziały czy akcje mogą zostać przekazane do fundacji, która następnie sprawuje nad nimi kontrolę i czerpie dywidendy. Zamiast przekazywać udziały spadkobiercom wprost – co czasem prowadzi do paraliżu korporacyjnego – można utrzymać spójność właścicielską i jasno określić politykę wypłat. 

Co z zachowkiem przy fundacji rodzinnej? 

Zachowek to ustawowe roszczenie najbliższych (np. zstępnych, małżonka), które ma zabezpieczać ich minimum udziału w majątku rodzinnym. W kontekście fundacji rodzinnej pojawiają się dwa kluczowe wątki: czy wniesienie majątku do fundacji wlicza się do substratu zachowku oraz jak liczyć świadczenia wypłacone beneficjentom. Co do zasady, przepisy przewidują mechanizmy, które ograniczają ryzyko „ucieczki” przed zachowkiem poprzez zasilenie fundacji. Dlatego sytuacja obowiązku jego wydzielenia wymaga każdorazowej analizy: czy, kiedy i w jakiej wartości aktywa zostały wniesione, kogo ustanowiono beneficjentem oraz jakie świadczenia faktycznie wypłacono. 

W praktyce, aby równoważyć interesy rodziny i ograniczyć spory, warto:  

• realistycznie policzyć potencjalny zachowek przy projektowaniu statutu,  

• przewidzieć zasady wyrównywania (np. ekwiwalenty, wypłaty ratalne), 

• jasno komunikować rolę fundacji wszystkim zainteresowanym. 

Fundacja rodzinna zamiast testamentu 

Zdecydowanie „za”, jeżeli: 

• kluczowa jest ciągłość firmy i profesjonalne zarządzanie: fundacja przechowuje udziały, a menedżerowie prowadzą biznes bez presji natychmiastowego podziału, 

• chcesz zabezpieczyć bliskich cyklicznymi świadczeniami, a nie jednorazowym „spadkiem” – zmniejsza to ryzyko konfliktów i nieodpowiedzialnych decyzji, 

• rodzina jest liczna i zróżnicowana – statut fundacji pozwala precyzyjnie uregulować kryteria wypłat i głosowania w organach. 

Podsumowanie 

Z perspektywy prawa spadkowego testament i fundacja rodzinna to narzędzia o różnych celach. Testament wyraża wolę testatora na jednorazowy podział majątku po śmierci. Fundacja rodzinna tworzy stałą strukturę dla majątku i świadczeń dla bliskich, ograniczając ryzyko sporów i dekompozycji aktywów (zwłaszcza biznesu). Najbezpieczniejsza ścieżka to spójne planowanie, czyli statut fundacji + przemyślany testament + analiza zachowku i podatków. Tak przygotowany plan sukcesji majątku daje rodzinie przewidywalność, a przedsiębiorstwu – ciągłość działania. 

Jeśli masz jakieś pytania skontaktuj się z kancelarią LITIGATO.

Marta Aniszewska

Radca prawny

Telefon: +48 662 162 798
Email: marta.aniszewska@litigato.pl

Tomasz Prokurat

Radca prawny | Doradca podatkowy

Telefon: +48 508 327 308
Email: tomasz.prokurat@litigato.pl

Wojciech Pławiak

Radca prawny | Doradca podatkowy

Telefon: +48 609 241 737
Email: wojciech.plawiak@litigato.pl